برهه پایگاه تخصصی تشیع

39

وجه تسمیه نوروز

نوروز به معنای روز نو، عید اول سال، روز اول فروردین که جشن ملی ایرانیان است، نوروز سلطانی هم می‌گویند. نوروز در زمانهای قدیم در اول بهار نبود، بلکه در فصول سال می‌گشت و گاه به بهار و گاه به تابستان و گاه به زمستان می‌افتاد. در سال ۴۷۱ ق به فرمان جلال الدین ملکشاه سلجوقی (۴۶۵ ـ ۴۸۵) حکیم عمرخیام و چند منجم دیگر تقویم جلالی را تنظیم کرده و نوروز را در اول بهار یا نخستین روز برج حمل قرار دادند.[۱]
در ایران باستان دو جشن داشتند، یکی جشن مهرگان در آغاز فصل سرما و جشن نوروز در آغاز فصل گرما که از اول فروردین آغاز می‌شد. و هر دو را به خاطر آغازین روز فصل گرما و یا سرما نوروز می‌گفتند و مدت اجرای جشنها در نوروز چند روز بود.[۲]
و گفته شده به این خاطر آن را نوروز نامیده‌اند که در آن روز جمشید پادشاه ایران (باستان) مردم را بشارت دادی به بی‌مرگی و تندرستی و آموزندگی و هم اندرین روز بود که کیومرث دیو را بکشت.[۳]
فردوسی شاعر شیرین سخن پارسی گوی، درباره علت نامیده شدن این روز به نوروز چنین می‌سراید:
جهان انجمن شد بر تخت روی                     فرومانده از فره بخت اوی
بجمشید برگوهر افشاندند                           هر آن روز را روز نو خواندند
سرسال نو هرمز فَروَدین                             بر آسوده از رنج تن دل ز کین
بزرگان به شادی بیاراستند                          می و جام و رامشگران خواستند
چنین روز فرخ از آن روزگار                        بماند از آن خسروان یادگار[۴]
فردوسی نیز معتقد است که نوروز آغازین روز پادشاهی جمشید است که شادی و سلامتی را برای مردمان خود نوید داده است و آن را بدان جهت نوروز نامیده‌اند. مورخینی مثل مسعودی نیز نوروز را روز اول بهار و اول فروردین
نامیده‌اند که آغاز فصل گرما بعد از سپری شدن فصل سرماست.[۵]
یعقوبی نیز درباره نوروز چنین آورده است: «اول سال ایرانیان روز نوروز یعنی روز اول فروردین است که در نیسان و آذار می‌باشد و هنگامی که خورشید به برج حمل درآمده است، این روز عید بزرگ ایرانیان است دیگر عید مهرگان یعنی روز شانزدهم مهرماه است. در میان نوروز و مهرگان صد و هفتاد و پنج روز یعنی پنج ماه و بیست و پنج روز فاصله است…».[۶]
در عید بزرگ سال نوروز (روز اول فروردین و آغازین روز فصل بهار) و مهرگان (در فصل پائیز) بزرگان هدایا تقدیم… می‌کردند هر کس چیزی را که بسیار دوست می‌داشت، هدیه می‌کرد.[۷]
درباره سبب نامیده شدن نوروز در نزد ایرانیان علاوه بر مطالب فوق، سخنان بسیاری گفته شده است از جمله دانشمند بزرگ ایرانی جناب ابوریحان بیرونی (۳۶۰ ـ ۴۴۰) مطالب بسیار شیوا و زیبایی نوشته که به اختصار اشاره می‌شود تا پرسشگر محترم به خواسته و مطلوب خویش نائل شود و نویسنده را از دعای خیر فراموش نکند:
«نخستین روز فروردین نوروز است که اولین روز سال نو است و نام پارسی آن بیان کننده این معنا است و این روز با وارد شدن آفتاب به برج سرطان آغاز می‌شود… خورشید در مکانی قرار می‌گیرد که … نزول باران و برآمدن شکوفه‌ها و برگ آوردن درختان تا هنگام رسیدن میوه‌ها و تمایل حیوانات به تناسل و آغاز نو تا تکامل و (بلوغ نهایی و رسیدن میوه‌ها) طی کند. این بود که نوروز را دلیل پیدایش و آفرینش جهان دانستند و گفته‌اند در این روز بود که خداوند افلاک را پس از آن که مدتی ساکن بودند به گردش در آورد و ستارگان را پس از چندی متوقف گردانید و خورشید را… آفرید و… آغاز شمارش از این روز شد و گفته‌اند که خداوند عالم سفلی را در این روز آفرید و کیومرث در این روز به شاهی رسید… و نیز گفته‌اند خداوند در این روز خلق (آدم) را آفرید. نقل شده از پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ از ابن عباس که در روز نوروز جامی سیمین که پر از حلوا بود برای پیغمبر هدیه آوردند و آن حضرت پرسید که این چیست؟ گفتند امروز روز نوروز است، پرسید که نوروز چیست؟ گفتند عید بزرگ ایرانیان است فرمود: آری در این روز بود که خداوند… هزاران مردم را پس از مرگشان زنده نمود و بر آنها باران به دستور خدا بارید… و روزی است که سلیمان آغاز پادشاهی نموده است… گفته شده که در این روز فیروز (نام فرشته) ارواح را برای آفرینش مردم حرکت می‌داد و فرخنده‌ترین ساعات آفتاب است که در صبح نوروز فجر و سپیده در نزدیک‌ترین نقطه زمین واقع می‌شود و نگاه کردن به خورشید برکت است و نام نوروز به زبان پارسی هرمزد است که اسم خدای تعالی است (چون خداوند در هر لحظه نوآفرین است).
(و)… برخی از علمای ایران می‌گویند سبب اینکه این روز را نوروز می‌نامند این است که در ایام تهمورث صابئه آشکار شدند و چون جمشید به پادشاهی رسید دین را تجدید کرد و این کار خیلی ‌بزرگ به نظر آمد و آن روز را که روز تازه‌ای بود جمشید عید گرفت اگر چه پیش از این هم نوروز بزرگ و معظم بود… و در این ایام گفته شده است که خداوند آفرینش جهان را تمام کرد و (زرتشت پیامبر (مجوس) در این روز به پیامبری برگزیده شد).
و ایرانیان این روز را روز قسمت سعادت می‌دانند و روز  امید نام نهادند ـ چون در این روز آغاز زنده شدن طبیعت و زندگی هستی است که امید را در دل زنده می‌کند ـ و همچنین گفته شده در این روز شر ابلیس از مردم برچیده شد و هر چوب خشکی سبز شد و مردم گفتند (روز نو) و هر کس در این روز در طشتی جو کاشت، سپس این رسم در ایرانیان پایدار ماند ـ که امروز سبزی در سفره هفت سین می‌چینند ـ و…[۸]
برای مطالعه بیشتر به آثار الباقیه و رساله نوروزیه در مقالات تاریخی آقای رسول جعفریان مراجعه کنید.
پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ می‌فرماید: کاش هر روز برای ما نوروز بود.

پی نوشت ها:
[۱] . محمد معین فرهنگ، ج هشتم، تهران، امیرکبیر، ۷۱، ج ۴، ص ۴۸۴۲، و ابوریحان بیرونی، آثار الباقیه ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران، چ سوم، امیرکبیر،  ۶۳، ص ۲۹۰، و فرهنگ عمید، واژه نوروز.
[۲] . فرهنگ معین، پیشین، به نقل از ابوریحان بیرونی، التفهیم، ص ۲۵۳.
[۳] . همان، ص ۲۵۴.
[۴] . فردوسی، شاهنامه، چ ششم، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۶، ص ۲۸.
[۵] . مسعودی، مروج الذهب، ترجمه پاینده، چ چهارم، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۰، ج ۱، ص ۵۵۴.
[۶] . ابن واضح یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ترجمه آیتی، چ هفتم، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۴، ج ۱، ص ۲۱۶ ـ ۲۱۷.
[۷] . کریستین سن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، چ نهم، تهران، دنیای کتاب، ۷۴، ص ۵۳۶.
[۸] . اقتباس ابوریحان بیرونی، پیشین، ص ۳۲۴.